آوازها و نوای موسیقی خراسان شمالی برآمده از دل تاریخ و فرهنگ - وبلاگ عینک با کلاس

به گزارش وبلاگ عینک با کلاس، قسمتی از موسیقی کردهای خراسان شمالی، موسیقی کوهپایه است. این موسیقی توأم با فریاد است و در مقایسه با موسیقی جلگه قوی تر، رساتر و گاه تندتر است. در کنار موسیقی کوهپایه، موسیقی جلگه و دشت هم وجود دارد که معمولاً ملایم تر است.

نمودهای خراسان شمالی همیشه از مرزبانان غیور ایران زمین بوده اند. پاسداری از مرزوبوم در مقابل اقوام مهاجم، کشتارها، غارت ها، اسارت ها و آوارگی ها از ویژگی این گونه زندگی بوده است. این خصوصیات تأثیر مستقیمی بر موسیقی این خطه گذاشته است. به طورکلی بسیاری از آهنگ هایی که در منطقه خراسان شمالی و از جمله بجنورد زمانی برای سوگ اجرا می شده است، سالیان دراز به تدریج تغییر شخصیت داده و امروزه از آن ها به عنوان آهنگ های پایکوبی نیز استفاده می گردد.

این موضوع گویای این واقعیت است که انواع مختلف موسیقی و از جمله موسیقی و حرکات موزون پایکوبی در ارتباط با شرایط زیست و واقعیت هایی است که مردم هر منطقه در معرض آن ها قرار داشته اند. به عبارت دیگر چگونگی زندگی نمودهای خراسان باعث شده موسیقی و پایکوبی های این خطه دارای پشتوانه ای از رزم و سوگ باشد. به عنوان مثال می توان آهنگ های های رشید خان اشاره نمود که ابتدا برای سوگ بوده و امروز به عنوان یک موسیقی شاد و برای پایکوبی استفاده می گردد.

یا آهنگ معروف هرای که برای درگذشت رضا قلی خان، ایلخانی زعفرانلو سروده شده و امروزه نه تنها برداشت اولیه آن چندان در نظر نیست، بلکه گاهی با آن با حالت و بیانی خاص، حرکات موزون انجام می دهند. نمودهای خراسان شمالی که به نام کرمانج معروف هستند در زمینهٔ موسیقی ویژگی های خاصی دارند که در ادامه به بعضی از آن ها اشاره می گردد.

اشعار کردی مورد استفاده در موسیقی نمودها به صورت هیجانی است و تعداد هجاها می تواند بین 8 تا 16 هجا باشد. ترانه های عاشقانه بیشتر در غالب های 8 هجایی است. مثلاً آهنگ معروف لو که از آهنگ های اختصاصی کرمانج های خراسان شمالی است دربرگیرنده قالب های 11 تا 16 هجایی است. نوازندگان خراسان شمالی عاشق ها، بخشی ها، لوتی ها، نی نوازان و لولو چی ها هستند.

عاشق ها

این گروه قدیمی ترین و اصیل ترین هنرمندان منطقه اند. عاشق ها نوازندگان سازهایی چون سرنا، دهل، قشمه، کمانچه و دایره هستند. همچنین حرکات موزون پایکوبی های اصیل کردی را به خوبی اجرا می نمایند.

در زمان های قدیم هنرمندان از پرداخت مالیات معاف بودند درحالی که بقیه گروه های مردم باید مالیات می پرداختند. هنرمندان شامل عاشق ها، بخشی ها و لوتی ها بودند. در فضای استبدادی جامعه آن روزگار، عاشق ها و لوتی ها تنها گروهی بودند که می توانستند نسبت به بسیاری از مسائل روزمره انتقاد نمایند و مجازات هم نشوند.

عاشق ها همچنین مجری توره بودند، توره به معنی تئاتر و نمایش است. در توره از خان انتقاد می گردد.

توره نمایش طنزآلود و انتقادی بود همراه با موسیقی که متن آن به شکل محاوره ای اجرا می شد. موسیقی نقش فضاسازی را در طول نمایش به عهده داشت. نوازندگان در کناری می نشستند گاه ممکن بود در توره بر حسب احتیاج آواز نیز خوانده گردد، اگرچه خواندن آواز از وظایف عاشق ها نبود و از جمله هنرهای بخشی ها به شمار می رفت.

بخشی ها

این گروه نوازندگان دوتار، آوازخوان و داستان سرا بودند. روایات عامیانه در تعریف عنوان بخشی بر این باور است که خداوند به او بخششی یا موهبتی عطا فرموده و او را فردی استثنایی نموده است. بخشی باید بتواند بخواند، بنوازد، شعر بگوید، داستان بسراید و ساز خویش را نیز بسازد. بدین ترتیب هر نوازنده دوتاری بخشی نیست. جدای از تسلط به ساز شخص باید از نظر دانش و شرایط درونی به مرحله ای برسد که عنوان بخشی را زیبنده خود گرداند. از گذشته تا امروز انتخاب آهنگ و شعر از طرف بخشی، بستگی به تشخیص او از موقعیت مجلس دارد. بخشی ها معمولاً در عروسی ها و به طورکلی مجالس شاد می نواختند و در مراسم سوگواری رسم بر اجرای موسیقی از سوی بخشی ها نبوده است. در قدیم هر خان بخشی مخصوص داشته است.

یکی از هنرهای بخشی ها، داستان سرایی است همراه با موسیقی دوتار، آواز، دکلمه آواز و بیان محاوره ای و نقلی بخشی می تواند آهنگ های پایکوبی را تا جایی که دوتار اجازه می دهد، در اندرونی و در جمعی خودمانی و بسیار محترمانه بنوازد.

لوتی ها

این گروه تقریباً در خراسان شمالی فقط یادی از آن ها باقی مانده است در حکم روابط عمومی یا پیغام رسان جامعه خود بوده اند، وسیله کار آن ها یک دایره بوده است. لوتی ها نیز مانند عاشق ها در قدیم حق انتقاد داشتند. آن ها دائماً در سفر بودند و ناقلان اخبار به حساب می آمدند. اخبار و وقایع از سوی آن ها به صورت شعر در می آمد، آهنگین می شد و در همه جا به اجرا درمی آمد.

لوتی ها یکی از قالب های موسیقی کردی را بسته به محتوای شعر انتخاب می کردند، همچنین ممکن بود آهنگ های پایکوبی را نیز بخوانند و بنوازند، اما کارشان طبعاً به زیبایی کار عاشق ها نبوده است.

پایکوبی های محلی و حرکات موزون

شاید به جرئت بتوان گفت زیباترین حرکات موزون پایکوبی، از سوی کرمانج ها صورت می گیرد. معمولاً این پایکوبی ها در خراسان شمالی هرکدام بیان نماینده حالات خاصی از رزم، کار و آداب و سنن ایلی است. تنوع حالات و زیبایی حرکات موزون کرمانج ها در جهان بی نظیر است و در جشنواره های دهه 50 به کسب بهترین مقام های بین المللی نیز نائل آمده است. این حرکات موزون که از فیگورهای ساده مثل پایکوبی سامع آغاز می گردد به تدریج به صورت یک قرصه، دو قرصه، حاجی نارنجی، شش قرصه، دوازده قرصه، چپ و راسته، لتی و پایکوبی چوب که حرکات سریع تری است پایان می پذیرد.

چوب بازی جای نیزه بازی و شمشیربازی قدیم را گرفته است. همچنین در مراسم کشتی معروف چوخه از شاخه های موسیقی کوراوغلی که زمینه رزمی دارد استفاده می گردد. این موسیقی را به اوایل دوره صفوی نسبت می دهند.